Vì thế có câu:
Mùng một là Tết nhà cha
Mùng hai nhà mẹ, mùng ba nhà Thầy

Ba ngày Tết này là thiêng liêng nhất. Mùng bốn có đi đâu thì mới đi, như bạn bè, người yêu, đình đám, du xuân, xóm giềng... Mùng một đầu năm phải là bên nội. Mùng hai Tết vẫn đậm đà, là lúc về thăm quê mẹ, quê ngoại để chúc Tết các bậc bề trên... Mùng ba vẫn còn Tết, vẫn là ngày cho nghi lễ thăm hỏi, chúc mừng. Và ngày này chính là ngày của học trò đi thăm và chúc tết thầy.

Dù thời đi học đã xa, dù ngày nay chỉ còn là bác nông dân chân lấm tay bùn hay ông nọ bà kia, xênh xang mũ áo... Dù là vẫn ngụ giữa làng quê hoặc đã muôn dặm hải hồ, kinh thành, kẻ chợ... người học trò đều thấy mình có nghĩa vụ phải di chúc tết thầy, nói gọn là “Tết thầy”...

Từ trước Tết nhiều ngày, học trò thường đến nhà thầy, đem theo chút lễ vật, có khi là đơn sơ, cây nhà lá vườn, gọi là chút tình nghĩa. Đó là thúng gạo, con gà, có khi chỉ là chục cam, cân đường, đơn sơ hơn, chỉ phong bánh, gói trà ngon... để rồi mùng ba mới đến nhà thầy lễ trước bàn thờ, sau đó là cầu chúc thầy cùng gia quyến an khang thịnh vượng.

Đi tết thầy, nếu còn nhỏ thì có cha mẹ đi cùng. Nếu đã trưởng thành thì đi một mình, hoặc đồng môn, tức là bạn cùng học ngày xưa với mình. Đến nhà thầy phải khăn áo chỉnh tề, nói năng nghiêm trang lễ phép. Thầy cho ngồi mới ngồi. Thầy cho uống nước mới được uống... Nếu thầy sai đi đun nước pha trà thì trò coi như đó là một vinh dự, một phần thưởng vì vẫn được thầy coi mình là học trò cũ như ngày nào...

Càng có học vị, có quyền cao chức trọng, người học trò càng phải khiêm nhường, lễ phép. Có ông quan làm đến thượng thư, tể tướng, râu tóc hoa râm nhưng đi tết thầy, thường bỏ cáng võng ngoài đầu làng, đi bộ vào nhà thầy, đến cửa đã sụp lạy như lạy cha mình. Đương nhiên, thầy râu tóc như bông cước, ra tận cửa đón trò, đầy hỉ hả... và vui vì có người trò ngoan, bõ công mình dạy dỗ. Có những người thầy buồn bã vì có anh học trò hư hỏng, thiếu nhân cách, bất hiếu, bất trung... thầy không nhận đó là học trò của mình nữa, và dù có tết thầy bao nhiêu, thầy cũng quay mặt đi, từ chối...

Tết thầy thành nếp đẹp hàng trăm năm không thay đổi. Nó đã ăn sâu vào ý thức tiềm thức, từ học trò đến cha mẹ học trò... Người xưa nói: “Lễ bạc tâm thành” là thế. Không cần vàng bạc châu báu, chỉ cần chúc chân thành, nhất là nhân cách của một con người sống trong trời đất (nói như Nguyễn Công Trứ). Sang thế kỷ XX, thầy trò, cả con người và nếp sống cũng đã khác.

Nhưng có một điều không khác là tình thầy trò hầu như vẫn được giữ nguyên thuần phong mỹ tục. Thầy vẫn ra thầy, trò vẫn ra trò. Nếu trò có quên thì ông bà hay cha mẹ nhắc nhở, giúp đỡ trực tiếp để trò thực hiện bổn phận làm trò của mình. Gần đây, xã hội ta tiến lên quá nhanh, nhanh hơn mức bình thường theo chúng ta nghĩ, nên có nhiều giá trị văn hoá, tinh thần bị đảo lộn, trong đó không khỏi ảnh hưởng đến tình thầy trò thiêng liêng đã bao đời.

Tết đến, người ta đi lo trả nợ nhau là chính, nhất là trả ơn riêng người nâng đỡ mình, trong đó có cấp trên... bằng nhiều cách, mà tiện nhất là phong bì, mỏng càng hay, vì đựng ngoại tệ.

Đã có dăm ba người xao lãng tình thầy trò, Tết đến, mải vui bè bạn, danh vọng, quyền lực mà thầy xưa chỉ còn cái bóng quá mờ nhạt trong dĩ vãng và trong tâm trí. Đó là điều đáng buồn cũng là điều đáng nói. Một phần nữa, ngày nay chuyện học hành cũng bị thị trường chen vào làm xa rời ý nghĩa vốn có của giáo dục, nhất là giáo dục con người. Lý gì mà quảng cáo rùm beng, học trò được gọi là thượng đế, học thi không đỗ sẽ được trả lại tiền học phí... coi như những chuyện mua bán ngoài cửa ga, nơi cổng chợ... Vì thế mà phong tục Tết thầy, nhất là ở vài ba thành phố, bị mờ nhạt đi phần nào, nhất là càng học lên cao, tình thầy trò càng giảm. Nói thế không phải vơ đũa cả nắm, nhưng là một thực trạng đang lẻ tẻ xảy ra.

Nhắc lại một nét đẹp xưa, một thuần phong mỹ tục của dân tộc, có lẽ cũng không phải là vô ích.

Trên khắp miền đất nước, mỗi mùa xuân về, các nếp sống đẹp lại có điều kiện phục hồi, phát triển. Tục Tết thầy cũng là nét đẹp ấy, cũng đang được phục hồi phát triển ở mọi nơi, chỉ có điều nó gọn nhẹ, không quá rườm rà hay câu nệ như một thời xưa cũ...

Mỗi chúng ta ai cũng có cha mẹ và thầy giáo của mình. Trong đó, cũng nhiều người là thầy giáo... Tết là dịp mỗi trái tim lại hòa chung nhịp đập cùng dân tộc trong tư thế cả nước đi lên cùng xuân mới. Đó là niềm vui không của riêng ai.

Theo báo Xuân Khuyến học và Dân trí