BỘ SÁCH CÁNH DIỀU
GIÁO VIÊN: TRƯƠNG THẾ THẢO

PHẦN 3: VẬT SỐNG
CHỦ ĐỀ 8: TRAO ĐỔI CHẤT VÀ CHUYỂN
HÓA NĂNG LƯỢNG Ở SINH VẬT
BÀI 17: VAI TRÒ CỦA TRAO ĐỔI CHẤT VÀ
CHUYỂN HÓA NĂNG LƯỢNG Ở SINH VẬT.

BÀI 17: VAI TRÒ CỦA TRAO ĐỔI CHẤT VÀ CHUYỂN HÓA NĂNG
LƯỢNG Ở SINH VẬT.
I. KHÁI NIỆM TRAO ĐỔI CHẤT VÀ CHUYỂN HÓA NĂNG LƯỢNG
1. Trao đổi chất

BÀI 17: VAI TRÒ CỦA TRAO ĐỔI CHẤT VÀ CHUYỂN HÓA NĂNG
LƯỢNG Ở SINH VẬT.

Thu nhận

Thải ra

oxygen

Carbon di oxide

Chất d.dưỡng

Nước uống

Cơ
thể
người
Trao đổi chất là gì?

Năng lượng nhiệt
Chất thải

BÀI 17: VAI TRÒ CỦA TRAO ĐỔI CHẤT VÀ CHUYỂN HÓA NĂNG
LƯỢNG Ở SINH VẬT.
I. KHÁI NIỆM TRAO ĐỔI CHẤT VÀ CHUYỂN HÓA NĂNG LƯỢNG
1. Trao đổi chất
- Trao đổi chất là tập hợp các biến đổi hóa học trong các tế bào của cơ thể sinh vật
và sự trao đổi các chất giữa cơ thể với môi trường đảm bảo duy trì sự sống.
- Trao đổi chất giữa cơ thể và môi trường là điều kiện tồn tại và phát triển của cơ
thể, là đặc tính cơ bản của sự sống.
- Tùy theo kiểu trao đổi chất, người ta chia sinh vật ra thành 2 nhóm.
+ Nhóm sinh vật tự dưỡng. Ví dụ: thực vật…
+ Nhóm sinh vật dị dưỡng. Ví dụ: động vật, con người…

BÀI 17: VAI TRÒ CỦA TRAO ĐỔI CHẤT VÀ CHUYỂN HÓA NĂNG
LƯỢNG Ở SINH VẬT.

- Một số biện pháp khác giúp tăng cường trao đổi chất của cơ thể:
  + Ngủ đủ giấc.
  + Thực hiện chế độ dinh dưỡng đầy đủ, cân bằng.
- Giải thích: Sở dĩ các biện pháp này có thể giúp tăng cường trao đổi chất của cơ thể
vì các biện pháp giúp các cơ quan, hệ cơ quan trong cơ thể khỏe mạnh → thúc đẩy
nhu cầu về các chất trong cơ thể tăng lên đồng thời hoạt động trao đổi chất cũng
diễn ra hiệu quả hơn.

BÀI 17: VAI TRÒ CỦA TRAO ĐỔI CHẤT VÀ CHUYỂN HÓA NĂNG
LƯỢNG Ở SINH VẬT.

-> Phơi nắng lúc 8-9h sáng để cơ thể có thể hấp thu ánh sáng chuyển hóa chất tiền
vitamin D dưới da thành tiền vitamin D cung cấp cho cơ thể chuyển hóa hấp thu Ca
chống bệnh còi xương ở trẻ em và bệnh loãng xương ở người già.
-> Tập hít thở sâu để cung cấp oxygen cho cơ thể.

BÀI 17: VAI TRÒ CỦA TRAO ĐỔI CHẤT VÀ CHUYỂN HÓA NĂNG
LƯỢNG Ở SINH VẬT.
I. KHÁI NIỆM TRAO ĐỔI CHẤT VÀ CHUYỂN HÓA NĂNG LƯỢNG
1. Trao đổi chất
- Trao đổi chất là tập hợp các biến đổi hóa học trong các tế bào của cơ thể sinh vật
và sự trao đổi các chất giữa cơ thể với môi trường đảm bảo duy trì sự sống.
- Trao đổi chất giữa cơ thể và môi trường là điều kiện tồn tại và phát triển của cơ
thể, là đặc tính cơ bản của sự sống.
- Tùy theo kiểu trao đổi chất, người ta chia sinh vật ra thành 2 nhóm.
+ Nhóm sinh vật tự dưỡng. Ví dụ: thực vật…
+ Nhóm sinh vật dị dưỡng. Ví dụ: động vật, con người…
2. Chuyển hóa năng lượng
- Sự biến đổi năng lượng từ dạng này sang dạng khác gọi là chuyển hóa năng lượng

BÀI 17: VAI TRÒ CỦA TRAO ĐỔI CHẤT VÀ CHUYỂN HÓA NĂNG
LƯỢNG Ở SINH VẬT.
- Một số dạng năng lượng: quang năng, cơ năng,
nhiệt năng,…
- Một số ví dụ về sự chuyển hóa năng lượng ở thực vật
và động vật: 
 + Thực vật chuyển hóa năng lượng ánh sáng Mặt Trời
(quang năng) thành hóa năng tích lũy trong các liên
kết hóa học ở các chất hữu cơ.
 + Động vật chuyển hóa hóa năng (năng lượng trong
các liên kết hóa học) thành cơ năng để thực hiện các
hoạt động như chạy, nhảy, bay, bơi…

BÀI 17: VAI TRÒ CỦA TRAO ĐỔI CHẤT VÀ CHUYỂN HÓA NĂNG
LƯỢNG Ở SINH VẬT.
- Năng lượng cung cấp cho các hoạt động của con
người là do thức ăn vào cơ thể mà có. Thức ăn vào
cơ thể xảy ra sự biến đổi nhờ các phản ứng
chuyển hóa vật chất và năng lượng, khiến cho hóa
năng chuyển hóa thành nhiệt năng làm nóng cơ
thể, hóa năng chuyển hóa thành cơ năng giúp cơ
thể hoạt động được (đi lại, chơi thể thao,…).
→ Vậy trong các hoạt động ở người (đi lại, chơi thể
thao,…) đã có sự biến đổi năng lượng từ hóa năng
thành nhiệt năng và cơ năng.

BÀI 17: VAI TRÒ CỦA TRAO ĐỔI CHẤT VÀ CHUYỂN HÓA NĂNG
LƯỢNG Ở SINH VẬT.
I. KHÁI NIỆM TRAO ĐỔI CHẤT VÀ CHUYỂN HÓA NĂNG LƯỢNG
1. Trao đổi chất
- Trao đổi chất là tập hợp các biến đổi hóa học trong các tế bào của cơ thể sinh vật
và sự trao đổi các chất giữa cơ thể với môi trường đảm bảo duy trì sự sống.
- Trao đổi chất giữa cơ thể và môi trường là điều kiện tồn tại và phát triển của cơ
thể, là đặc tính cơ bản của sự sống.
- Tùy theo kiểu trao đổi chất, người ta chia sinh vật ra thành 2 nhóm.
+ Nhóm sinh vật tự dưỡng. Ví dụ: thực vật…
+ Nhóm sinh vật dị dưỡng. Ví dụ: động vật, con người…
2. Chuyển hóa năng lượng
- Sự biến đổi năng lượng từ dạng này sang dạng khác gọi là chuyển hóa năng lượng
- Trong tế bào và cơ thể sinh vật, năng lượng được dự trữ trong các liên kết hóa học
của các chất hữu cơ.

BÀI 17: VAI TRÒ CỦA TRAO ĐỔI CHẤT VÀ CHUYỂN HÓA NĂNG
LƯỢNG Ở SINH VẬT.
I. KHÁI NIỆM TRAO ĐỔI CHẤT VÀ CHUYỂN HÓA NĂNG LƯỢNG
1. Trao đổi chất
2. Chuyển hóa năng lượng
- Sự biến đổi năng lượng từ dạng này sang dạng khác gọi là chuyển hóa năng lượng
- Trong tế bào và cơ thể sinh vật, năng lượng được dự trữ trong các liên kết hóa học
của các chất hữu cơ.
II. VAI TRÒ CỦA TRAO ĐỔI CHẤT VÀ CHUYỂN HÓA NĂNG LƯỢNG
TRONG CƠ THỂ

HOÀN THÀNH PHIẾU HỌC TẬP THEO NHÓM 4 (5')
VAI TRÒ
1. Cung cấp năng
lượng cho các hoạt
động của cơ thể.

2. Xây dựng cơ thể
3. Loại bỏ chất thải
ra khỏi cơ thể

BIỂU HIỆN

VÍ DỤ MINH HỌA

VAI TRÒ CỦA TRAO ĐỔI CHẤT VÀ CHUYỂN HÓA NĂNG LƯỢNG
VAI TRÒ
1. Cung cấp năng
lượng cho các hoạt
động của cơ thể.

2. Xây dựng cơ thể
3. Loại bỏ chất thải
ra khỏi cơ thể

BIỂU HIỆN

VÍ DỤ MINH HỌA

Chất hữu cơ được phân giải sẽ giải Hóa năng trong chất dinh
phóng năng lượng để tổng hợp chất
dưỡng thành động năng
hữu cơ mới và thực hiện các hoạt
trong quá trình vận động.
động sống.
Thức ăn sau khi đẩy vào cơ thể sinh
vật được biến đổi thành các chất xây
dựng nên các cấu trúc của cơ thể.

Khi ta ăn và hấp thu chất
dinh dưỡng: Năng lượng 
Hóa năng.

- Thải khí CO2 quá trình
Các chất dư thừa và chất thải của quá hô hấp
trình trao đổi chất thải ra ngoài cơ thể. - Thải phân, mồ hôi, nước

BÀI 17: VAI TRÒ CỦA TRAO ĐỔI CHẤT VÀ CHUYỂN HÓA NĂNG
LƯỢNG Ở SINH VẬT.
I. KHÁI NIỆM TRAO ĐỔI CHẤT VÀ CHUYỂN HÓA NĂNG LƯỢNG
1. Trao đổi chất
2. Chuyển hóa năng lượng
- Sự biến đổi năng lượng từ dạng này sang dạng khác gọi là chuyển hóa năng lượng
- Trong tế bào và cơ thể sinh vật, năng lượng được dự trữ trong các liên kết hóa học
của các chất hữu cơ.
II. VAI TRÒ CỦA TRAO ĐỔI CHẤT VÀ CHUYỂN HÓA NĂNG LƯỢNG
TRONG CƠ THỂ
Trao đổi chất và chuyển hóa năng lượng là điều kiện tồn tại và phát triển của
sinh vật:
- Cung cấp năng lượng cho các hoạt động của cơ thể.
- Xây dựng, duy trì, sửa chữa các tế bào, mô, cơ quan của cơ thể => sinh vật sinh
trưởng, phát triển và sinh sản.
- Loại bỏ chất thải ra khỏi cơ thể => duy trì môi trường trong cơ thể.

BÀI 17: VAI TRÒ CỦA TRAO ĐỔI CHẤT VÀ CHUYỂN HÓA NĂNG
LƯỢNG Ở SINH VẬT.

-> Vì trao đổi chất và chuyển hóa năng lượng là điều
kiện tồn tại và phát triển của sinh vật. Mọi hoạt động
sống của cơ thể đều gắn với hoạt động sống của các tế
bào và đều cần năng lượng.

BÀI 17: VAI TRÒ CỦA TRAO ĐỔI CHẤT VÀ CHUYỂN HÓA NĂNG
LƯỢNG Ở SINH VẬT.

- Cơ thể người lấy vào khí O2, thải ra khí CO2 giúp duy
trì sự sống.
-  Cơ thể lấy vào các chất dinh dưỡng trong thức ăn,
qua quá trình trao đổi chất và chuyển hóa năng lượng
tạo ra vật chất giúp cơ thể lớn lên, tăng chiều cao, cân
nặng.

BÀI 17: VAI TRÒ CỦA TRAO ĐỔI CHẤT VÀ CHUYỂN HÓA NĂNG
LƯỢNG Ở SINH VẬT.
* Khi cơ thể ở trạng thái nghỉ ngơi vẫn tiêu dùng
năng lượng. Vì khi nghỉ ngơi cơ thể vẫn cần năng
lượng để duy trì các hoạt động sống cơ bản như hô
hấp, tuần hoàn,… Tuy nhiên, năng lượng được dùng
khi cơ thể ở trạng thái nghỉ ngơi sẽ cần ít hơn so với
khi cơ thể ở trạng thái hoạt động.
* Khi làm việc nhiều cần tiêu thụ nhiều thức ăn vì
làm việc nhiều khiến cơ thể sử dụng nhiều năng
lượng → cần bổ sung nhiều chất dinh dưỡng qua
việc ăn nhiều thức ăn để chuyển hoá thành năng
lượng bù lại lượng đã sử dụng

BÀI 17: VAI TRÒ CỦA TRAO ĐỔI CHẤT VÀ CHUYỂN HÓA NĂNG
LƯỢNG Ở SINH VẬT.

* Khi vận động cơ thể nóng dần lên vì: Khi vận
động cần sử dụng nhiều năng lượng → quá trình
chuyển hóa diễn ra mạnh để giải phóng năng lượng
đáp ứng nhu cầu của cơ thể đồng thời trong quá trình
chuyển hóa này có tạo ra năng lượng nhiệt → quá
trình chuyển hóa diễn ra càng mạnh thì lượng nhiệt
tạo ra cần nhiều → làm cho cơ thể nóng dần lên.

BÀI 17: VAI TRÒ CỦA TRAO ĐỔI CHẤT VÀ CHUYỂN HÓA NĂNG
LƯỢNG Ở SINH VẬT.
- Cơ thể thường sởn gai ốc khi gặp lạnh vì: Khi trời
lạnh cơ thể cần có cơ chế để ổn định và duy trì thân
nhiệt và sởn gai ốc chính là một trong những cơ chế
đó. Khi đó, các lỗ chân lông trên da sẽ co lại và dựng
đứng lên gây ra hiện tượng sởn gai ốc nhằm làm giảm
lượng nhiệt thoát ra tránh mất nhiệt cho cơ thể.
- Cơ thể thường rùng mình khi gặp lạnh vì: Rùng mình
cũng là một trong những cơ chế giúp có thể duy trì
thân nhiệt khi gặp lạnh. Khi rùng mình, các cơ hoạt
động khiến cho nhu cầu năng lượng để cung cấp cho
các cơ nhiều hơn → kích thích quá trình chuyển hóa
diễn ra càng mạnh → sinh nhiệt năng nhiều hơn để bù
đắp cho cơ thể.

BÀI 17: VAI TRÒ CỦA TRAO ĐỔI CHẤT VÀ CHUYỂN HÓA NĂNG
LƯỢNG Ở SINH VẬT.